Bir Mantık Problemi Olarak Paradoks

Mantık Araştırmaları Dergisi Journal of Logical Studies Bir Mantık Problemi Olarak Paradoks | Paradox as a Logic Problem Yazar(lar) | Author(s): Gülümser DURHAN Bu makaleyi kaynak gösterin | Cite this article: DURHAN, G., "Bir Mantık Problemi Olarak Paradoks". Mantık Araştırmaları Dergisi 2 (2019 ): 21-37 Bu makaleye çevrimiçi ulaşın | See this article online: https://dergipark.org.tr/tr/pub/mader/issue/52241/572943 ISSN 2687-3125 | e-ISSN 2687-3125 Mantık Araştırmaları Dergisi Yıl: 1 Sayı: 2 – 2019 / Kış Bir Mantık Problemi Olarak Paradoks Gülümser DURHAN* Özet Paradoks, ilk bakışta doğru olan bir ifade veya akıl yürütme etkinliğinin bir çelişki oluşturması, çıkmaza sürüklemesi ve durumun içinden çıkılamaz bir hal almasıdır. Paradoksal bir ifade ya da akıl yürütme kendi içindeki bu çıkmazını, kendi dışında bir açıklamaya yönelmeden ya da ek öncüle ihtiyaç duymadan çözememektedir. Bu nedenle paradoksal önermeler, 'ya doğru ya yanlış' olarak ifade edilebilecek bir durumu değil, 'ne doğru ne de yanlış' olarak belirlenebilecek mantıksal çelişkiyi, karar verilemez hali ve çözümsüz durumları göstermektedir. Dolayısıyla böylesi bir önermenin ya da akıl yürütmenin paradoksallığı, çıkmazlardan birinin seçimiyle de çözülememektedir. Öyle ki paradoksal ifade; doğru kabul edildiği zaman yanlış, yanlış kabul edildiği zaman da doğru olmakta ve bu nedenle paradokslarda mantıksal manada zorunlu, açık seçik ve kesin bir sonuca ulaşılamamaktadır. Zira farklı bakış açılarına ilişkin olarak paradoksal ifadeye verilen yanıt da farklılık arz etmektedir. O nedenle paradoks, çözülemez bir sorun ve çatışkı olarak karşımızda durmaktadır. İşte bu çözümsüzlüğün fark edilmesi, esasında düşüncenin başlangıç noktasının fark edilmesidir. Zira sorunun çözümünden çok çözüm yolunu aramak, farklı bakış açıları geliştirmek, felsefi gaye olarak yolun sonunda değil yolda olmak, tam da paradoksun temel pratiğidir ve bu şekliyle paradoks, zihinsel bir dinamiktir. Bu sebeple çalışmamızın amacı, paradoksun ne olduğu, bir felsefi düşünceye katkısı ve bir mantık problemi olarak aklı nasıl bir çıkmaza sürüklediği üzerinde durmaktır. Anahtar Kelimeler: Mantık, akıl yürütme, paradoks, önerme The paradox is, at first glance, the right of an expression or reasoning activity to create a contradiction, drag it into a dead end and become inexhaustible. A paradoxical expression or reasoning cannot solve this dilemma in itself, without a reference to i ts own or without the need for additional precursors. For this reason, paradoxical propositions do not represent a situation that can be expressed as 'true or false', but a logical contradiction that can be determined as 'both true and false', can not be decided and unresolved situations. Therefore, the paradoxicality of such a proposition or reasoning cannot be solved by the choice of one of the dilemmas. Such that, when the Dr. Öğretim. Üyesi, Muş Alparslan Üniversitesi Felsefe Bölümü, . * ARAŞTIRMA MAALESİ Paradox as a Logic Problem Geliş Tarihi: 31-05-2019 Kabul Tarihi: 02-02-2020 Yayın Tarihi: 02-02-2020 ••• Gülümser DURHAN paradoxical expression is accepted as true, it is false, also, it is true that when is accepted as false and cannot reach a logical, explicit and definite conclusion because the answer is different in view of different perspectives. For that reason, the paradox appears as an unresolved problem and conflict. That is the realization of this nonsolution, in fact, corresponds to the starting point of thinking. Because being in search for a solution rather than attaining solution, developing different perspectives, being on the road rather than being at the end of it as a philosophical aim is precisely the basic practice of the paradox and in this way the paradox is a mental dynamic. For this reason, the aim of our study is to emphasize what the paradox is in its contribution to philosophical thought and how it leads to a stalemate as problem of logic. Keywords: Logic, reasoning, paradox, proposition. ••• Giriş Etimolojik anlamda kökenine baktığımızda, Türkçede çelişkili düşünce ya da çatışkı anlamlarında kullanılan paradoks sözcüğü, Yunanca karşı, karşıt, zıt anlamlarına gelen "para" önekiyle; fikir, inanış, düşünce anlamlarına gelen "doxa" sözcüklerinin bileşiminden oluşmuştur.1 Terimsel anlamda Yunanca kökenli bir kelime olarak paradoks, genellikle herkes tarafından kabul görmüş bir düşünceye zıt olan bir önerme; sezgisel olarak kabul edilmiş olan öncüllerden oluşturulmuş tümdengelim yolu ile çelişkili olan veya doğru olamayan ya da çoğunluk tarafından doğru kabul edilmiş; alışıldık inançlara aykırı bir sonuç çıkarma işlemidir. Ancak alışıldık görüşlere ya da akla uygun olduğu düşünülen genel inançlar bütününe aykırı olsa da doğru da olabilen bir tümcedir. Başlangıçta saçma; hatta kendi kendisiyle çelişen bir durum olarak gözükse de doğru olabilen bir görüş olarak paradoks, derinliğine inildiğinde, doğru kabul edildiği zaman yanlış, yanlış kabul edildiği zaman ise doğru olan bir tümceyi ya da önermeyi ifade eder. Buna göre paradoks, kabul edilebilir gibi görünse de kabul edilemez ya da çelişik sonuçları olan önermeyi, doğru kabul edilen öncüllerden yola çıkarak oluşturulan, mantıksal kurallara uygun olarak bir çelişki gösteren akıl yürütmeyi ifade eder.2 Burada 'doğru olabilen' dedik, ama 'doğru olduğu zaman yanlış, yanlış olduğu zaman doğru olan bir tümce' olduğundan da bahsettik ki, bu bir çelişkiymiş gibi gözükse de buradan anlaşılması gereken, ilk bakışta doğru gözüken ancak, farklı bakış A. Kalay & F. Göksu, “Reklam ve Paradoks”, Gazi Üniversitesi-İletişim Fakültesi Dergisi, sayı: 18, (2003), s.59. 2 Ahmet Cevizci, Felsefe Sözlüğü, İstanbul: Paradigma yayınları, 2010, s.1247 1 22 Bir Mantık Problemi Olarak Paradoks açılarına göre doğru olabildiği gibi yanlış da olabilen ve üzerinde katilik söz konusu olmayan ifade olmasıdır. Bu bağlamda genel olarak paradoks, kendi başlarına alındıklarında doğru görünen bir veya birkaç önermenin, görünürde çelişkiyle sonuçlanmasından meydana gelir. Bu tanım, farklı şekillerde değerlendirilebilir. İlk olarak; önermeler doğru olup, gerçekten de varılan sonucu ima etmekle birlikte; sonuç aslında bir çelişki olmayıp, önseziden ibaret olabilir. Ya da sonuç gerçekten bir çelişki oluşturmakta, ancak doğru olan önermeler, esasında bu sonucu ihsas etmemektedir. Bir üçüncü olasılık da, önermelerden bazılarının doğru olmaması veya birlikte doğru olmalarının imkânsız olmasıdır. İşte bu nedenlerle paradoks sözcüğü, ekseriyetle ‘çelişki’ sözcüğüyle karşılık bulmaktadır. Fakat içinde bulundurduğu aykırılık, bir çelişkideki aykırılık kadar basit ve net değildir.3 Söz gelimi ‘bütün insanlar ölümlüdür’ ifadesi ile ‘hiçbir insan ölümlü değildir’ ifadelerinde mevcut bulunan çelişki açık ve anlaşılırdır. Dolayısıyla bu iki önerme birbiriyle çelişiktir denilir. Fakat paradokslarda söz konusu olan çelişiklik durumu (çıkmaz durum desek daha doğru olur) dikkatli bir göz ve derin bir düşünme ile ortaya çıkarılabilir. Söz (...truncated)