Fârâbî'nin Önerme Anlayışı

Mantık Araştırmaları Dergisi Journal of Logical Studies Fârâbî’nin Önerme Anlayışı Yazar(lar) | Author(s): Mustafa ÖZBAKIR Bu makaleyi kaynak gösterin | Cite this article: Özbakır, M. "Fârâbî'nin Önerme Anlayışı". Mantık Araştırmaları Dergisi 2 (2020): 172-175 Bu makaleye çevrimiçi ulaşın | See this article online: https://dergipark.org.tr/tr/pub/mader/issue/59321/807065 ISSN 2687-3125 | e-ISSN 2687-3125 Mantık Araştırmaları Dergisi Yıl: 2 Sayı: 3-4 2020 / Bahar-Kış Fârâbî’nin Önerme Anlayışı Mustafa ÖZBAKIR* Ferruh Özpilavcı İstanbul: Litera Yayıncılık, 2018, 351 sayfa. * Uzman, Mustafa Özbakır, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Geliş Tarihi: 07-10-2020 Kabul Tarihi: 21-12-2020 Yayın Tarihi: 31-12-2020 İslâm düşünce tarihinde ilk defa Fârâbî’nin (ö. 339/950) ortaya koyduğu ve daha sonra İbn Sînâ’nın (ö. 428/1037) tüm sistemini üzerine inşa ettiği anlayışa göre insan tarafından elde edilen tüm bilgiler ya tasavvur denilen kavramların bilgisi ya da tasdik denilen önermelerin bilgisidir. Bunların ilkine tanım ve betimden oluşan kavl-i şârihle, diğerine ise kıyas, tümevarım ve temsilden oluşan kanıt ile ulaşılır. Bu anlayışa uygun olarak mantıkta tasavvurât bölümünün gayesi tanım, tasdikât bölümünün gayesi ise kıyas (el-matlabu’l-a‘lâ) kabul edilir. Tabii olarak bu gayelere ulaşmak için de öncelikle bunların temelinde yer alan ilkeler incelenir. Tasavvurlar söz konusu olduğunda bu ilkeler beş tümel, tasdikler söz konusu olduğunda ise önermeler ve onların hükümleridir. Doç. Dr. Ferruh Özpilavcı’nın Fârâbî’nin Önerme Anlayışı adlı eseri kıyasın ilkeleri konumunda olan önermeler ve hükümlerini Fârâbî’nin müstakil olarak telif ettiği İbâre’si ve Aristoteles’in Peri Hermeneias’ı üzerine yazmış olduğu Şerhu’l-İbâresi özelinde ele almayı amaçlamaktadır. Giriş, sonuç ve üç bölümden oluşan eserin ilk bölümünde Aristoteles’in Peri Hermeneias’ı ve Meşşâî gelenekte Peri Hermeneias üzerine yazılmış şerhler üzerinde durulurken ikinci bölümde Fârâbî’nin mantık ilmine yaklaşımı ve önermeler başta olmak üzere mantık alanında telif ettiği eserleri araştırma konusu yapılır. Üçüncü ve son bölümde ise kitabın esas konusu olan Fârâbî’nin önerme anlayışına yoğunlaşılır. Eserin genel sistematiği dikkate alınırsa birinci ve ikinci bölüm okuru asıl gaye olan üçüncü bölüme hazırlamaktadır diyebiliriz. Zira birinci bölüm, Aristoteles’in Peri Hermeneias’ının içeriği hakkında KİTAP TANITIMI ISBN: 978-605-9925-52-5 Fârâbî’nin Önerme Anlayışı muhtasar bilgiler sunmasının yanında bu eser üzerine yazılan şerhleri de kronolojik olarak zikretmektedir. Bu yönüyle ilk bölüm aynı zamanda Peri Hermeneias’la ilgili bir literatür çalışması olarak da değerlendirilebilir. Ayrıca bu bölümde İslâm dünyasında yapılan Peri Hermeneias çalışmalarına özel bir başlık açılması Aristoteles’in mirasının İslâm dünyasında nasıl karşılandığı hakkında da genel bir fikir vermektedir. İkinci bölümde ise yazar, Fârâbî’nin mantık anlayışını özet bir şekilde ortaya koyduktan sonra onun mantık alanında telif etmiş olduğu eserleri hakkında kısa bilgiler vermektedir. Bu bölümde dikkat çekici bir husus, Fârâbî’nin Şerhu’l-İbâre’de Arisoteles’e biçimsel olarak bağlı kalmakla birlikte müstakil olarak telif ettiği İbâre’sinde kendine özgü bazı değişiklikler yaptığına işaret edilmesidir. Bu da Fârâbî’nin her ne kadar Aristoteles takipçisi olsa da sistem içerisinde kendine has bazı değişikliklerde bulunduğunu göstermektedir. Fârâbî, Aristoteles’ten sonra bir bütün olarak felsefenin, bunun içerisinde de özel olarak mantığın yeniden inşasında oynadığı rol nedeniyle muallim-i sânî olarak anılmaktadır. Bu nedenle Fârâbî’nin gerek tasavvurlar gerekse de tasdikler etrafında ortaya koyduğu görüşler büyük önem arz etmektedir. Bununla birlikte tasdik bölümünde önermeler ve hükümleri, İslâm mantıkçıları tarafından ziyadesiyle önemsenen burhan teorisine temel oluşturması bakımından daha özel bir yere sahiptir. İşte Özpilavcı, eserinin üçüncü bölümünde yedi alt bölüme ayırmak sûretiyle Fârâbî’nin bu husustaki düşüncelerini gayet sade bir dille ve akıcı bir üslupla ortaya koymaktadır. Seyyid Şerîf Cürcânî (ö. 816/1413), lafızların yardımı olmadan insanın zor da olsa bilgiye ulaşmasının mümkün olduğunu, buna karşın bilginin bir başkasına aktarımının lafızlar olmadan gerçekleşmesinin imkânsız olduğunu söyler.1 Zira zihindeki anlamlar ancak bu anlamlara delâlet eden lafızlar aracılığıyla bir başkasına aktarılabilir. Bu nedenle mantıkçılar lafız bahislerini doğrudan olmasa da bi’l-araz mantığın konuları arasında görmüşlerdir. Bu doğrultuda Özpilavcı, üçüncü bölümün başında önermeye giriş başlığı altında öncelikle delâlet bahislerine değinir ve lafızların düşünceyle, düşüncenin varlıkla olan ilişkisini bütüncül bir şekilde ortaya koyar. Bu şekilde lafızların özellikleri incelendikten sonra yazar, bir sonraki bölümde lafızlardan müteşekkil haberî tam söz olan, mantıkçının esas uğraş alanı önermenin tanımı ve unsurlarına geçiş yapar. 1 Seyyid Şerîf el-Cürcânî, (Hâşiyetü Tahrîri’l-Kavâidi’l-Mantıkıyye (Tahrîrü’l-Kavâidi’lMantıkıyye içinde), İstanbul: Hâşemi Yay., 4. Basım, 2017, s. 59. 173 Mustafa ÖZBAKIR Önermeler, farklı itibarlar dikkate alınarak çeşitli şekillerde taksim edilebilir. Özpilavcı, önermenin tanımı ve unsurlarını takip eden üç bölümde sırasıyla önermelerin yapısını, niteliğini ve niceliğini göz önünde bulundurarak önerme çeşitlerini üç kısımda inceler. Yapısına göre önerme çeşitlerinde Fârâbî, Aristoteles’in eserindeki sistemine uygun olarak İbâre ve Şerhu’l-İbâre kitaplarında sadece yüklemli önermeleri incelemiş, şartlı önermelere ise daha çok Kıyas veya Cedel kitaplarında yer vermiştir. Ancak bilindiği gibi şartlı önermeler daha sonraki mantıkçılar tarafından doğrudan önerme çeşitleri içerisinde ele alınmaya başlamıştır. Özpilavcı, Fârâbî’nin bu husustaki düşüncelerini Kıyas ve Cedel kitaplarından istifade ederek söz konusu başlığın altına derç etmekte ve böylece yapısına göre önerme çeşitleri bölümünü ikmâl etmektedir. Niteliklerine göre önermeler bağlamında öncelikle olumlu-olumsuz ardından basîta, ma‘dûle ve ademî önermeleri ele alan Özpilavcı, burada basîta, ma‘dûle ve ademî arasındaki ilişkilere de değinmekte ve zahirleri itibariyle birbirlerine benzeyen bu önermeler arasındaki farkların daha belirgin hâle gelmesi için tablolar kullanmaktadır. Niceliklerine göre önermeler ise tekil, tümel-tikel, mühmel ve münharifat olmak üzere dört kısımda incelenmektedir. Altıncı bölüm önermeler arası ilişkilere tahsis edilmiştir. Önermeler arası ilişkiler aslında bir bakıma önermenin hükümlerini ifade etmesi nedeniyle tenakuz ve tezat gibi tekabül ilişkilerinin yanında döndürme konusu da bu başlık altında değerlendirilmektedir. Ayrıca bu kısımda diğer mantık kitaplarında görmeye alışık olmadığımız, esasen metafiziğin konusu olan Allah’ın geleceğe dair bilgisi ve Allah’ın bilgisi dâhilinde olan önermelerin mümkün olarak isimlendirilip isimlendirilemeyeceği de geleceğe dair önermeler kapsamında Fârâbî merkezli olarak tartışılmaktadı (...truncated)