İbn Sina'ya Kadar Arap Mantığı

Mantık Araştırmaları Dergisi Journal of Logical Studies İbn Sînâ’ya Kadar Arap Mantığı | Arabic Logic up to Avicenna Yazar(lar) | Author(s): Ahmad Hasnawi & Wilfrid Hodges Çeviren(ler) | Translator(s): Alaattin TEKİN Bu makaleyi kaynak gösterin | Cite this article: Hasnawi̇, A , Hodges, W . "İbn Sina'ya Kadar Arap Mantığı". Çev., Alaattin Teki̇n. Mantık Araştırmaları Dergisi 2 (2020 ): 153-171 Bu makaleye çevrimiçi ulaşın | See this article online: https://dergipark.org.tr/tr/pub/mader/issue/59321/767127 ISSN 2687-3125 | e-ISSN 2687-3125 Mantık Araştırmaları Dergisi Yıl: 2 Sayı: 3-4 2020 / Bahar-Kış İbn Sînâ’ya Kadar Arap Mantığı Ahmad Hasnawi & Wilfrid Hodges Çeviren: Alaattin TEKİN* Özet Orta Çağdaki mantık çalışmalarına dair ortak bir eserin bir bölümünün tercümesini içeren bu yazı, Grek mantık mirasının tercümeler vasıtasıyla İslam dünyasına aktarılmasını ve İbn Sînâ’ya kadar ki süreçte Arap mantığının tarihsel gelişimini ele eler. Bununla birlikte başta Fârâbî ve İbn Sînâ olmak üzere Süryani mütercim ve filozofların tarihsel süreçte Arap mantığına yönelik yeniliklerin neler olduğu ele alınmaktadır. Özellikle de İbn Sînâ’nın mantığa getirmiş olduğu yenilikler incelenir. Ayrıca Helenistik dönemde şarihlerin ortaya koyduğu ve günümüze ulaşmayan pek çok eserin Fârâbî, İbn Sînâ ve İbn Rüşd gibi filozofların eserlerinde muhafaza edildiğine dair açıklamaların ele alınması mantık tarihi açısından önemli bir husustur. Sînâ Anahtar kelimeler: Mantık, Grek Mantığı, Arap Mantığı, Fârâbî, İbn * Arş. Gör, Dicle Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Mantık Anabilim Dalı. Çevirinin bu aşamaya ulaşmasında büyük bir emeği olan kıymetli hocam Prof. Dr. Nazım HASIRCI’ya en içten şükranlarımla. Bu makalenin orijinali: Navaes, Catarina Dutilh, and Stephen Read. 2016. The Cambridge companion to medieval logic. Cambridge: Cambridge University Pres Geliş Tarihi: 09-07-2020 Kabul Tarihi: 24-09-2020 Yayın Tarihi: 31-12-2020 Bu bölümde ilk olarak, onuncu yüzyılın sonuna kadar Arap mantıkçıların Grek eserlerini nasıl devraldıklarını, bu eserleri kendi eserlerine nasıl dahil ettiklerini ve bu süreç boyunca onların mantık konusunu nasıl yeniden şekillendirdiklerini tartışacağız. On ikinci yüzyılda yazmasına rağmen Genç İbn Rüşd, Fârâbî (ö. 950) geleneğine bağlı olduğundan biz onu da bu sürece dahil ettik. Bundan sonra, İbn Sînâ’nın on birinci asrın başlarındaki formel yeniliklerine müracaat edeceğiz. Aynı zamanda bizim tartıştığımız meselelerin çoğu Tony Street’in Arabic Logic adlı çalışmasında ele alınmaktadır. ÇEVİRİ MAKALE ••• Ahmad Hasnawi & Wilfrid Hodges 2.1 Grek Mantık Mirası Felsefenin bir dalı olarak Arap mantığı, eski Yunan mantığının varisiydi ve esasen miras, Meşşâî (Peripatetik) geleneğine aitti. Arapça dilbilgisi, İslâm hukuku ve İslâm tartışma teolojisi (kelam) bağımsız akıl yürütme yöntemleri geliştirdi ve bu yöntemler ile felsefi bir disiplin olan mantık arasında kaçınılmaz olarak bazı etkileşimler gerçekleşti. Bu etkileşim çatışma ve özümseme arasında değişmekteydi. Yunan Meşşâî mantığı daha sonra Organon olarak kabul edilen Aristoteles'in mantık metinleri ve çeşitli felsefi inançlara sahip Roma İmparatorluğu bilim adamlarının bu metinler üzerine yaptıkları yorumlarıyla birlikte şekillendi. Arap filozoflarının farkına vardığı bu yorumlar sekiz asır sürdürülen bir faaliyetin ürünüydüler. Bir giriş olarak Porphyry’in İsagoge’si ile başlayan ve Aristoteles'in Retorik ve Poetika’sını da kapsayan Arapça Organon, ilk defa Geç Antik Çağ'da tasarlanan aslında genişletilmiş Organon'du. Ancak Geç Antik Dönemde sadece program niteliğinde (programmatic) olan bu durum Arap mantıkçıları için bir gerçeklik oldu. Onlar, bir mantık sistemi düzenleyerek Organon’u somutlaşmış bir sistem olarak kavradılar. Bu sistemin formel merkezini genel akıl yürütme veya kıyas teorisi sunmayı amaçlayan Organon’un üçüncü kitabı olan Birinci Analitikler oluşturmaktadır. Kategoriler (Kategoriler’in buradaki yerine özellikle İbn Sînâ tarafından itiraz edilmesine rağmen) ve Yorum Üzerine adlı ilk iki kitap formel kısımlar için bir hazırlıktır. Organon’un diğer bölümleri, akıl yürütme teorisini, yalnızca bilimsel faaliyetler değil aynı zamanda sosyal iletişim alanlarında ve insan eylemlerinin farklı alanlarındaki akıl yürütme ilkelerine de uyarlar. Bilim için bir yöntem olarak mantık, Aristoteles'in İkinci Analitikler adlı eserinin amacı iken; çeşitli sosyal iletişim alanlarını sistematize etmek için bir alet olarak mantık Orgonon’un diğer kitaplarının da amacıydı. Buna göre Topikler, iki kişinin yaygın olarak kabul edilen öncüllerden hareket ederek akıl yürüttüğü diyalektik oyunların kurallarını verirken Sofistik Çürütmeler yanlış düşünceler tarafından tuzağa düşürülmekten kaçınmanın kurallarını verir. Retorik, meşhur bir kitle tarafından kabul edilen ikna edici argümanları ortaya koymak için kurallar sağlar ve son olarak Poetik, eylemler için faydalı olan hayallerin uyarılması adına söylemler oluşturmak için kurallar verir. Burada, bu sistemin merkezinde aksiyolojik bir belirsizliğin olduğu belirtilmelidir: Bu sistem bir yandan beş sanatı aynı seviyede ele alırken; 154 İbn Sînâ’ya Kadar Arap Mantığı ancak öte yandan, kıyasın mükemmel bir formu olan Burhânî kıyas ile diğer kıyas türleri arasında bir durum farkı olduğunu ortaya koymaktadır. (Retorik ve Poetika’nın dahil edilmesi hakkında bkz. Black 1990.) Grekçe Organon’un Arapçaya kabulü eşsiz bir belgede verilmektedir: Bağdat Okulunun Organon nüshası olarak adlandırılabilecek bilgileri içeren bu Arapça el yazması Paris 2346 no’ludur. Bu nüsha da Aristoteles'in Organon külliyatının Arapça kabulünün kronolojik sıralaması büyük ölçüde Nestûri alimi Hasan İbn Sûvâr (1017’den sonra öldü) ve en azından Retorik örneğinde olduğu gibi bir Hristiyan âlimi olan Ebü Ali b. İsa es-Semh (ö.1027) tarafından kayıt altına alınır. Bu yazma nüsha, Huneyn b. İshâk (ö. 873) tarafından revize edilen Birinci Analitikler’in ve Retorik’in anonim çevirisi yine dokuzuncu yüzyılın başlarında Kindî ve çevresinin bir üyesi olduğu söylenen Naima alHımsî’ye atfedilen Sofistik Çürütmeler’in üç mevcut tercümesinden biri, en eski çevirilerin bir kısmını içerir. Organon’un diğer metinlerinin çevirileri Bağdat’taki daha yeni bir çeviri faaliyetinin sonucuydu; Kategoriler ve Yorum Üzerine İshâk b. Huneyn (ö. 910) tarafından tercüme edildi. Topikler’in ilk yedi bölümü Ebü'l-Osman ed-Dimeşkî (yaklaşık 900 civarı) tarafından ve sekizinci bölüm ise İbrahım b. Abdullah el-Kâtib (ö. X. yy) tarafından tercüme edildi. İkinci Analitikler ve Poetika, Ebû Bişr b. Mettâ (ö. 940) tarafından tercüme edildi. Bu Paris nüshası ayrıca Dimeşkî’nin çevirdiği Porphyry’nun İsagoge'sini de içerir. Bağdat nüshasının aslının mevcut olduğu, vurgulanması gereken dikkate değer bir hakikattir. Çünkü o Aristoteles'in mantık külliyatına özgüdür. O Aristoteles’in tabiat felsefesi ile hiçbir şekilde karşılaştırılamaz. İshâk b. Huneyn tarafından tercüme edilen tabiat felsefesinin birinci kitabı yani Fizik, Bağdat Okulun (...truncated)