Gelenbevî’nin Îsâgûcî Şerhi Üzerine

Mantık Araştırmaları Dergisi Journal of Logical Studies Gelenbevî’nin Îsâgûcî Şerhi Üzerine / Assesment of Galanbawī ‘s Commentary on Isagoge Yazar(lar) | Author(s): Adem EVMEŞ Bu makaleyi kaynak gösterin | Cite this article: Evmeş, A. "Gelenbevî’nin Îsâgûcî Şerhi Üzerine". Mantık Araştırmaları Dergisi 2 (2020): 50-62 Bu makaleye çevrimiçi ulaşın | See this article online: https://dergipark.org.tr/tr/pub/mader/issue/59321/714716 ISSN 2687-3125 | e-ISSN 2687-3125 Mantık Araştırmaları Dergisi Yıl: 2 Sayı: 3-4 2020 / Bahar-Kış Gelenbevî’nin Îsâgûcî Şerhi Üzerine Adem EVMEŞ* Özet Gelenbevî, Osmanlı Devleti’nin son döneminde yaşamış olan bir âlim, müderris ve ünlü bir matematikçidir. Mantık başta olmak üzere farklı alanlarda eserler vermiştir. Yaptığımız bu çalışma Gelenbevî’nin Ebherî’nin İsâgûcî adlı eseri üzerine yazdığı şerh ve içeriği üzerinedir. Ayrıca mantık konusundaki görüşlerinin yanında Gelenbevî’nin mantık alanındaki rolüne de yer verildi. Günümüze kadar medreselerde önemli bir yere sahip olan eserin üzerine çok sayıda şerh ve haşiye yazılmıştır. Gelenbevî’nin bu eseri okurlar ve öğrenciler açısından önem ve değerini koruduğunu ifade edebiliriz. Bu makalenin giriş kısmında Gelenbevî’nin hayatını ve eserlerini kısaca ele aldık, devamında ise şerhi üzerinden mantık görüşlerini ele alarak mantık tarihindeki yerini belirlemeye çalıştık. Anahtar Kelimeler: Mantık, Gelenbevî, Ebherî, İsâgûcî, şerh ••• Assesment of Galanbawī ‘s Commentary on Isagoge Ismail Galanbawī who lived in last time of Ottoman State was a scholar, professor and famous mathematician. İncluding logic he wrote many Works in different fields. This article is about Galanbawī’s commentary on al-Abharī’s Isagoge and about field logic. By the way it was talked about the role or place of Galanbawī in this field logic. This work that written on many glosses or super glosses, until now performed a good work in madrasas; and if we take this work for present, readers or students we can say it is stil preserving its value and importance. Giriş Asıl adı İsmail b. Mustafa b. Mahmud olan Gelenbevî (1730-1791), Osmanlı Devleti’nin son döneminde yaşamış olan bir âlim, müderris ve meşhur bir matematikçidir. Babasını küçük yaşta kaybeden Gelenbevî, ilim tahsiline doğduğu yer olan Manisa’nın Kırkağaç ilçesine bağlı Gelenbe’de başlamıştır. Daha sonra İstanbul’a giderek Fatih medresesine * Dr., Öğretmen, Milli Eğitim Bakanlığı, ARAŞTIRMA MAALESİ ••• Geliş Tarihi: 13-04-2020 Kabul Tarihi: 24-09-2020 Yayın Tarihi 31-12-2020 Keywords: Logic, Galanbawī, al-Abharī, Isagoge, commentary Gelenbevî’nin Îsâgûcî Şerhi Üzerine girmiştir. Burada Yasincizâde Osman Efendi’den Arapça ve din ilimlerini; fizik, matematik ve mantık gibi akli ilimleri de ‘ayaklı kütüphane’ olarak bilinen Mehmet Efendi’den okumuştur.1 Kendisi mantık dâhil olmak üzere, belagat, gramer, felsefe, kelam, matematik ve astronomi alanlarında eserler ortaya koymuştur.2 Bizi burada ilgilendiren onun mantıkla ilgili ortaya koyduğu Şerh-i İsâgûcî ve buna bağlı olarak mantık konusunda görüşleri ve mantıktaki yeridir. 1. Gelenbevî’nin Mantık Eserleri Gelenbevî mantıkla ilgili eserler yazmıştır. Bunlar; el-Burhân fî İlmi’l-Mantık ve’l-Mîzân, Şerh-i Îsâgûcî (Ebherî’nin Îsâgûcî’sine şerh), Risâletü’l-Kıyâs, Risâletü’l-İmkân (Mantıkta modalite konusu), Hâşiye alâ Tehzîbi’l-Mantık ve’l-Kelâm (Teftâzânî’nin eserine Devvânî’nin tamamlayamadığı şerhe Mîr Ebu’l-Feth’in hâşiyesine hâşiye), Risâle fi’lVâsıta (Kıyasta “orta terim” hakkında), Risâle fî Ma‘nâ’t-Taksîm (Mantıkta “tanım” bahsine dair)’dir.3 Yukarıda ifade ettiğimiz gibi bu çalışmada Şerh-i İsâgûcî’den hareketle Gelenbevî’nin mantık görüşlerini ortaya koymaya çalışacağız. Bundan dolayı bu eser hakkında bilgi vermenin, konunun anlaşılması açısından önemli olacağı kanaatindeyiz. Gelenbevî’nin mantıkla ilgili eseri olan Şerh-i İsâgûcî, Ebherî’nin (ö.1265) Îsâgûcî adlı muhtasar eserine yazılmış bir şerhtir. Bu eserin adı Gelenbevî ‘ala Îsâgûcî olarak da geçer. Eserin ne zaman yazıldığına dair bilgi yoktur. Gelenbevî, arkadaşlarıyla er-Risaletü’l-Eseriyyeti’l-Mizâniyye’yi müzakere ettikleri esnada şerhi yazmaya karar verdiğini ifade etmiştir.4 1.2. Şerh-i Îsâgûcî Yahut Gelenbevî ‘ala İsâgûcî Gelenbevî İsâgûcî için yazmış olduğu şerhe başlarken, giriş sayılabilecek bazı açıklamalarda bulunmuştur. Burada üzerinde durduğu birinci konu, her ilmin meselelerinin olduğu ve buna bağlı olarak 1 Abdülkûddus Bingöl, Gelenbevî’nin Mantık Anlayışı (İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1993), 1; Şerafettin Gölcük, Metin Yurdagür, “Gelenbevî”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, (İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1996), 13/552; Recep Duran, “İslam Felsefesinde Vucud-u Zihnî Anlayışına Bir Geç Dönem Osmanlı Örneği: İsmail Gelenbevî II,” Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi 2 (2016) 139-140; Khaled el-Rouayheb, The Development of Arabic Logic (1200-1800), (Basel: Schwabe Verlag, 20019), 227. 2 Gölcük, Yurdagür, “Gelenbevî”, 553. 3 Gölcük, Yurdagür, “Gelenbevî”, 553-554. 4 İsmail b. Mustafa b. Muhammed Gelenbevî, Şerh-i İsâgûcî, thk. Cadullah Bessâm Salih (Ürdün: Dar-ı Nur, 2016), 21. 51 Adem EVMEŞ öğrencilerin ilmin meselelerini icmalen bilmesi, kendilerini ilgilendiren konulara yönelmesi ve kendilerini ilgilendirmeyen konulardan da uzak durmaları gerektiğine ilişkindir. Yani ilmi öğrenen, öğrendiği ilmin konusunu bilmelidir. Gelenbevî buna cihet-i vahdeti zâtiyye adını vermektedir. Birinci yön (cihet) itibariyle mantığın tanımı, ‘bilinmeyenlere ulaştırmada tasavvurî ve tasdikî bilgilerin hallerini araştıran ilimdir.’ İkinci cihette ise mantık, ‘zihni fikirdeki hatadan koruyan kanuni alettir ya da zihni koruyan melekedir’ şeklinde tanımlanır. Gelenbevî, birinci cihette yapılan tanımın mantığın konusu, ikinci cihette yapılan tanımın ise mantığın gayesi olduğunu ifade etmiştir.5 Eserin giriş kısmında mantık ilminin bölümlerini gösteren bilgileri görürüz. Buna göre mantığın, tasavvurlar (tasavvurât) ve tasdikler (tasdikât) olarak iki tarafı vardır. Bunlardan her birinin mebâdii (prensipleri) ve makâsıdı (amaçları) vardır. Tasavvurların mebâdii beş tümel (el-külliyatü’l-hamse) ve makâsıdı tanım (el-kavlü’ş-şârih); tasdiklerin mebâdii önermeler ve önermelerin hükümleri ve makâsıdı ise kıyastır. Kıyasın sureti ve maddesi vardır. Maddesi beş sanattır. Gelenbevî böylece mantığın dokuz konudan oluştuğunu ifade etmiştir.6 Gelenbevî, delalet konusuna başlamadan önce Îsâgûcî kavramının anlamı üzerinde durmaktadır. Îsâgûcî, kendisiyle beş tümelin kastedildiği Yunanca ifadedir. Bu ifadenin aslı beş yapraklı bir güle benzerliğinden ortaya çıkmıştır.7 Bu açıklamalardan sonra Gelenbevî, delaletin tanımını, çeşitlerini, aralarındaki ilişkileri ve bu konu hakkındaki tartışmaları ele almıştır. Delalet, bir şeyin anlaşılmasından başka bir şeyin anlaşılmasını gerektirecek bir halde bulunmasıdır. Birincisine delalet eden ikincisine de delalet edilen ismi verilmektedir.8 Molla Fenârî’ye göre ilk şey, eğer araya zan g (...truncated)