Düyun-u Umumiye İdaresi’nin Borç Yönetiminden Bir Kesit: İkramiyeli Tahviller

470 Tarih ve Gelecek Dergisi, Haziran 2020, Cilt 6, Sayı 2 Journal of History and Future, June 2020, Volume 6, Issue 2 https://dergipark.org.tr/tr/pub/jhf Tarih&Gelecek History&Future Doç. Dr. İstanbul Üniversitesi, İktisat Fakültesi, Maliye Bölümü Dergisi Başak ERGÜDER Journal of ORCID: https://orcid.org/0000-0003-0804-4254 Screened by e-ISSN 2458-7672 Eser Geçmişi / Article Past: Araştırma Makalesi Başvuruda bulundu. Kabul edildi. 20/05/2020 15/06/2020 Applied Accepted DOI: http://dx.doi.org/10.21551/jhf.740349 Research Paper Orjinal Makale / Orginal Paper Düyun-u Umumiye İdaresi’nin Borç Yönetiminden Bir Kesit: İkramiyeli Tahviller A Cut View Concerning the Debt Management of Ottoman Public Debt Administration: Lots Turcs Öz Bu çalışmada uluslararası finans sermayenin Osmanlı ekonomisi üzerindeki etkilerinin Düyun-u Umumiye İdaresi’nin mali denetimi açısından analiz edilmesi amaçlanmaktadır. Osmanlı ekonomisi dünya ekonomisine tarımsal meta üretimi ihracatına dayalı dış ticaret ilişkileri ile entegre olmaktaydı. Osmanlı ekonomisinde ticaret ve finans sermayesinin uluslararasılaşması, dış borçlanma ilişkilerinde rol oynayan kurumlar ile yüzyıl sonunda gerçekleşti. Osmanlı ekonomisinde kamu borçlarının mali denetiminde etkili olan Düyun-u Umumiye İdaresi, doğrudan yabancı yatırımları da desteklemekteydi. Yabancı demiryolu yatırımlarının risklerinin azaltılmasında rol oynayan Düyun-u Umumiye İdaresi, uluslararası sermaye yatırımları açısından güvenilir bir kurumdu. Çalışmada, Rumeli demiryolu yatırımının finansmanı için çıkarılan ikramiyeli tahvillerin incelenmesiyle, uluslararası sermayenin Osmanlı ekonomisinde yarattığı finansallaşma eğilimi incelenmektedir. Çalışmada, Düyun-u Umumiye’nin mali denetim dışındaki faaliyetlerinin özellikle yabancı yatırımlara yönelik faaliyetlerinin sonuçlarını analiz edebilmek açısından Rumeli demiryollarının finansmanı için çıkarılan İkramiyeli tahviller incelenmektedir. 1870 ve 1872 yılında iki seri halinde çıkarılan ve kura ile ikramiye kazandıran tahvillerin getirisinden küçük yatırımcılar yararlanamamıştır. Anahtar kelimeler: Osmanlı ekonomisi, Düyun-u Umumiye İdaresi, Birinci Küreselleşme Evresi, Dış Borçlar, İkramiyeli Tahviller. ATIF: ERGÜDER Başak, “Düyun-u Umumiye İdaresi’nin Borç Yönetiminden Bir Kesit: İkramiyeli Tahviller”, Tarih ve Gelecek Dergisi, 6/2 (Haziran 2020), s. (470-485) CITE: ERGÜDER Başak, “A Cut View Concerning the Debt Management of Ottoman Public Debt Administration: Lots Turcs”, Journal of History and Future, 6/2 (June 2020), pp. (470-485) https://dergipark.org.tr/tr/pub/jhf Tarih ve Gelecek Dergisi, Haziran 2020, Cilt 6, Sayı 2 Journal of History and Future, June 2020, Volume 6, Issue 2 471 Abstract In this study, it is aimed to analyze the effects of international finance capital on Ottoman economy in terms of the debt management of Ottoman Public Debt Administration. The integration of Ottoman economy with the world economy had been accelerated by international trade based on petty commodity production in agriculture. The internationalization of financial capital had been occurred with the help of the institutions that played a crucial role through debt management of Ottoman economy in the end of the century. Ottoman Public Debt Administration, the financial audit of public borrowing in the Ottoman economy, promoted foreign direct investments. The Ottoman Public Debt Administration that played a crucial role in decreasing the risks of foreign railway investments was a reliable institution for foreign investors. In the study, it is examined the financialization tendency created by international capital on Ottoman economy by analyzing the Lots Turcs that released to the market to finance Rumeli Railway investment to discuss the conclusions of activities directed to foreign capital of the Ottoman Public Debt Administration. Small investors had not been able to generate an income by drawing lots from Lots Turcs released to the market in two series in 1870 and in 1872. Keywords: Ottoman economy, Ottoman Public Debt Administration, The First Era of Globalization, External Debts, Lots Turcs. D Giriş ünya ekonomisi açısından 19. yüzyılın büyüme yüzyılı olarak ele alınması, yüzyıl boyunca sanayi devriminin yarattığı yeni teknolojilere yatırım yapan toplumların kapsayıcı ekonomik kurumlara yönelmesinin sonucu olarak görülmektedir.1 Osmanlı ekonomisi yüzyılın özellikle son çeyreğinde, dış ticaret ilişkilerinin yarattığı ticarileşme ve parasallaşma eğilimleri ile birlikte büyümekteydi. Osmanlı ekonomisinde dış ticaret yoluyla gelen paranın dışa kapalı ekonomik yapıyı büyük ölçüde kırması, para arzına dayalı piyasa ekonomisi ile geleneksel üretim modeline dayalı içe kapalı ekonominin birlikte var olmasına zemin hazırladı. Eldem’in verilerine dayanarak 1889-1911 döneminde Osmanlı ekonomisinde, 1873-1896 kriz dönemi hariç, GSMH’de yıllık ortalama artış yüzde 2’ydi.2 500 yıllık dönem boyunca Osmanlı kentlerinin fiyat-ücret serilerindeki artış izlendiğinde 19. yüzyıl, Osmanlı ekonomisi açısından da büyüme yüzyılı olarak değerlendirilmektedir.3 Devletlerarası ticaret anlaşmalarıyla uluslararası ticaretin önündeki engeller kaldırılmasıyla Osmanlı ekonomisinin dünya kapitalizmine entegrasyonu, ticaretin finansmanı sorununu da beraberinde getirdi. Dönem boyunca etkili olan iktisadi kurumlar, kapitalist üretim ilişkilerinin ekonomide kurumsallaşmasında ticarileşme ve parasallaşma 1 2 3 Daron Acemoğlu ve James A. Robinson, Ulusların Düşüşü Güç, Zenginlik ve Yoksulluğun Kökenleri, çev. Faruk Rasim Velioğlu (İstanbul: Doğan Kitap,2018), 227. Zafer Toprak, “From Liberalism to Solidarism: The Ottoman Economic Mind in the Age of the Nation State (1820-1920)” in Studies in Ottoman Social and Economic Life, ed. Raoul Motika, Christoph Herzog, Michael Ursinus (Heidelberg: Heidelberger Orientverlag, 1999),178. Şevket Pamuk, “Seçici Kurumsal Değişim ve Osmanlı’nın Uzun Ömürlülüğü”, Toplumsal Tarih 134, no.1 (Şubat 2005): 40. 472 Tarih ve Gelecek Dergisi, Haziran 2020, Cilt 6, Sayı 2 Journal of History and Future, June 2020, Volume 6, Issue 2 https://dergipark.org.tr/tr/pub/jhf eğilimlerinin etkisini arttırdı. Yeni kapitalist üretim tarzıyla birlikte devam eden eski üretim yapısı modern ve geleneksel kurumlardan oluşan dual ekonomik yapıda devletin ekonomiye müdahalesini elzem kılmaktaydı. Osmanlı ekonomisinde iktisadi kurumlarının oluşumu ve işlevi, Avrupa ekonomilerinden farklı bir seyir izledi. Balta Limanı Ticaret Anlaşması (1838) Osmanlı’nın uluslararası ticarete açık bir pazar olmasında, Avrupa Kamu Hukuku’nun temel prensiplerini benimseyen Islahat Fermanı (1839) ise mülkiyet haklarının oluşmasında etkili olarak Osmanlı devletinin dünya ekonomisiyle entegrasyonunda önemli rol oynamıştır.4 Tanzimat dönemi (1826-1908) olarak adlandırılan iktisadi ve siyasi reformların yaşama geçirildiği kesitte gerçekleşen reformlar, Osmanlı ekonomisinde dışa açık liberal iktisat politikalarının hayata geçirilm (...truncated)