Ortaçağ'da Harran

558 Tarih ve Gelecek Dergisi, Haziran 2020, Cilt 6, Sayı 2 Journal of History and Future, June 2020, Volume 6, Issue 2 Tarih&Gelecek Dergisi https://dergipark.org.tr/tr/pub/jhf History&Future Journal of Dr. Öğr. Üyesi Harran Üniversitesi FenEdebiyat Fakültesi Tarih Efe DURMUŞ Bölümü efedurmus@harran. edu.tr ORCID: https://orcid.org/0000-0002-8801-5199 e-ISSN 2458-7672 Eser Geçmişi / Article Past: Araştırma Makalesi Başvuruda bulundu. Kabul edildi. 14/06/2020 20/06/2020 Applied Accepted DOI: http://dx.doi.org/10.21551/jhf.753098 Research Paper Orjinal Makale / Orginal Paper Ortaçağ’da Harran Harran in the Middle Ages Öz İlkçağ’dan beri tarihi kayıtlarda adı geçen Harran, büyük medeniyetlere ev sahipliği yapmış bir şehirdir. Cazibe merkezi olması bakımından defalarca farklı millet ve devletlerin istilasına uğramıştır. Harran, ortaçağın süper gücü sayılan Roma ve Sasani imparatorlukları arasındaki rekabetin cereyan ettiği bölgede bulunması, Arap yerleşimcilerine ev sahipliği yapması ve İslam-Bizans mücadelesinde askeri bir üs olarak kullanılmasıyla tarihi kayıtlarda gittikçe belirgin bir yer edinmiştir. Bu çalışmada ortaçağda Güneydoğu Anadolu üzerinde hakimiyet kuran devletlerin kronolojik olarak Harran’daki siyasi rolleri ve etkileriyle birlikte Harran’ın tarihteki yeri ve öneminin ortaya çıkarılması amaçlanmıştır. Anahtar Kelimeler: Yakındoğu, Urfa, Harran, Mezopotamya Screened by Abstract Harran, mentioned in the historical records since the primeval era, is a city that has hosted great civilizations. It was invaded many times by different nations and states as it was a center of attention. Harran gained a prominent place in the historical records as it was situated in the region where existed a rival between the super powers of medieval ages that are Roman and Sassanian empires, as it hosted Arab settlers, and as it was used as a military base during the Islam-Byzantine conflict. In this study, it is aimed to uncover the political roles and effects of the states that dominated Southeast Anatolia in the medieval ages on Harran chronologically and also to determine the place and importance of Harran in history. Key words: Near East, Urfa, Harran, Mesopotamia ATIF: durmuş Efe, “Ortaçağ’da Harran”, Tarih ve Gelecek Dergisi, 6/2 (Haziran 2020), s. (558-575) CITE: durmuş Efe, “Harran in the Middle Ages”, Journal of History and Future, 6/2 (June 2020), pp. (558575) https://dergipark.org.tr/tr/pub/jhf Giriş Tarih ve Gelecek Dergisi, Haziran 2020, Cilt 6, Sayı 2 Journal of History and Future, June 2020, Volume 6, Issue 2 559 A rkeolojik kazılarda M.Ö. 6000 tarihine kadar buluntulara rastlanan Harran’dan, ilk defa M.Ö. 2000 başlarına ait Kültepe ve Mari tabletlerinde bahsedilir. M.Ö.3000-1200 yıllarında Tunç çağı dediğimiz devrede özellikle M.Ö. 2500 yıllarından sonra Harran Ebla krallığının hakimiyeti altındadır. Ebla krallığının merkezi Tell-Mardikh’de yapılan arkeolojik kazılar sonucu elde edilen çivi yazılı tabletlerde Harran’ın Zugalum adındaki bir kraliçe tarafından yönetilmiş olduğu anlaşılmaktadır.1 M.Ö. 2000 yılının sonlarında bu bölgeye Aramiler göç etmişler ve yerli halkla karışarak bölgede Arami kültürünü hakim kılmışlardır. Bu dönemde Harran, Carrhae adıyla Hz. İbrahim’in dininde kaldıkları iddia edilen Sabiîlerin memleketi olarak meşhurdur. Hatta bir rivayete göre Hz. Nuh döneminde gerçekleşen Büyük Tufan’dan sonra kurulan ilk şehirdir.2 M.Ö 1500-1400’lü yıllarda tarih sahnesinde iki büyük krallık görülmektedir. Bunlar Huri ve Mitanni krallıklarıdır. Hurri krallığı Diyarbakır’da, Mitanni Krallığı ise Harran, Urfa, Halep ve Antakya’ya kadar yerlerde hüküm sürdü.3 M.Ö. 1000’li yıllarda Urfa Arap yarımadası kökenli Aramî göçüyle karşılaştı. Bu yoğun göç nüfusu Aramilerin Bit-Adini adıyla bir krallık kurmasına neden olmuştur. Aramîler bu dönemde büyük kentlere akınlar yaptılar. I.Adad Nirari (M.Ö.1305-1275)’nin, oğlu I.Şattura ile yaptığı mücadeleyi kazanarak Hanigalbat’ı (Urfa bölgesi) vassal statüsüne sokmuş, oğlu Wasaşatta’nın isyanı üzerine bölgeye yeniden gelerek Harran başta olmak üzere Orta Fırat bölgesini ele geçirmiştir.4 M.Ö. 932-912 yıllarında hüküm süren Asur-dan zamanında Asur devleti kuvvet kazandı. Asur-nasr-pal ve oğlu III.Salmanasar devirlerinde (M.Ö. 883-824) 857 yılında Harran bölgesi kesin olarak Asur devletine bağlandı.5 Son Asur kralı II. Uballit’in M.Ö. 609 yılında devletinin başkenti olarak kullandığı Harran, II. Babil devletinin işgaline uğradı. Bölge genel olarak M.Ö. 605-550 yıllarında Babil hakimiyetinde kalmıştır. Medler ve daha sonra Persler zamanında Harran, İranlıların eline geçti. M.Ö.334 yılında küçük bir orduyla (30.000 piyade, 5000 süvari ve 160 gemi) Asya seferini başlatan 1 2 3 4 5 Bahattin Çelik, Arkeolojide Urfa, (Şanlıurfa Valiliği İl Kültür ve Turizm Müd. Yay., 2008), 91-92. Guy Le Strange, Doğu Hilafetinin Memleketleri (Mezopotamya, İran ve Orta Asya) İslam Fetihlerinden Timur Zamanına Kadar, Ter.., Dr. Adnan Eskikurt-Doç.Dr. Cengiz Tomar,(Yeditepe Yay., 2015), 145. Şemseddin Günaltay, Yakın Şark II, En Eski Çağlardan Ahamenid’ler İstilasına Kadar,(1987), 265. Aynur Özfırat, Eskiçağ’da Harran, Arkeoloji ve Sanat Yay., 2.baskı, (2005), 40. Fikret Işıltan, Urfa Bölgesi Tarihi, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yay., (1960),6-11.; Eva Cancik-Kirschbaum, Asurlular (Tarih, Toplum, Kültür), Çev. Aslı Yarbaş, İlya İzmir Yayınevi, (2004), 123. 560 Tarih ve Gelecek Dergisi, Haziran 2020, Cilt 6, Sayı 2 Journal of History and Future, June 2020, Volume 6, Issue 2 https://dergipark.org.tr/tr/pub/jhf Büyük İskender, Pers hükümdarı III.Darius’u yenilgiye uğrattıktan sonra M.Ö. 331 yılında Fırat’ı geçerek bölgeden ayrıldı. Büyük İskender’in bölgede yaptığı tasarruflardan biri de Makedonyalıları Harran’da iskan etmiş olmasıdır.6 İskender imparatorluğunun parçalanmasından sonra generalleri arasında iktidar için çetin mücadeleler başladı. Selevkoslar devletinin başkenti Antakya olmuştu. Bununla beraber Akeniz’e açılan ticret yollarını da işgal etmişti. Bu sebeple Harran, başkenti Antakya olan Selefkoslar hakimiyetinde kaldı. Selefkoslar, daha sonra Roma ve Bizans dönemlerinde Helenizm kültürü etkin bir durumdadır. Fakat Helenizm kültürü etkisinde Harran’ın Samî halkları, eski Grek ilim ve bilgilerini Müslüman Araplara taşımakla dünya medeniyetine büyük katkılar gerçekleştirmiştir.7 M.Ö. 137 yılından sonra bu bölge İran’da kurulan Arsakidlerin (Partların) eline geçti. Bu sırada Urfa’da Osrhoene Krallığı kuruldu.8 Roma imparatoru Pompeius (M.Ö. 106-48) devrinde el-Cezire bölgesinde Romalılarla Partlar arasında nüfuz mücadelesi başladı. Pompeius’un bölgeye gönderdiği kumandanı Afranius güç duruma düşünce Harran halkının yardımıyla kurtuldu. Bundan sonra Partlarla Romalılar arasında Harran yakınlarında M.Ö. 53 yılında bir savaş oldu. Romalılar büyük bir bozguna uğradılar. Bölge yeniden Partların hakimiyetine girdi. Bunu takibeden yıllarda el-Cezire bölgesi iki taraf arasında devamlı mücadele alanı oldu. (...truncated)