"Silesia Jesuitica. Kultura i sztuka zakonu jezuitów na Śląsku i w hrabstwie kłodzkim 1580–1776", red. Dariusz Galewski, Anna Jezierska, Wrocław 2012 : [recenzja]

Katarzyna Brzezina-Scheuerer, Dariusz Galewski, Anna Jezierska "Silesia Jesuitica. Kultura i sztuka zakonu jezuitów na Śląsku i w hrabstwie kłodzkim 1580–1776", red. Dariusz Galewski, Anna Jezierska, Wrocław 2012 : [recenzja] Hereditas Monasteriorum 3, 371-379 2013 Artykuły recenzyjne i recenzje 371 Dariusz Galewski, Anna Jezierska (red.), Silesia Jesuitica. Kultura i sztuka zakonu jezuitów na Śląsku i w hrabstwie kłodzkim 1580–1776. Materiały konferencji naukowej zorganizowanej przez Oddział Wrocławski Stowarzyszenia Historyków Sztuki (Wrocław, 6–8 X 2011) dedykowane pamięci Profesora Henryka Dziurli, Wrocław: Stowarzyszenie Historyków Sztuki, 2012, ss. 378, il. cz.-b. i kol., indeks osób* W dniach 6–8 X 2011 r. odbyła się bardzo interesująca konferencja pt. Silesia Jesuitica. Kultura i sztuka zakonu jezuitów na Śląsku i w hrabstwie kłodzkim 1580–1776, którą zorganizował Oddział Wrocławski Stowarzyszenia Historyków Sztuki. W trakcie przygotowywania materiałów konferencyjnych do druku zmarł wybitny badacz sztuki barokowej na Śląsku Pan Profesor Henryk Dziurla (4 I 1925–2 X 2012). Jemu też dedykowano niniejszą księgę. Księga – wydana ze środków Stowarzyszenia Historyków Sztuki i Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego – liczy 378 stron wraz z ilustracjami (czarno-białymi włamanymi w tekst i kolorowymi na osobnej wklejce), streszczeniami w języku angielskim oraz indeksem osób. Kompozycja księgi przedstawia się następująco. Po Wstępie (s. 7) pióra redaktorów tomu, Dariusza Galewskiego i Anny Jezierskiej, zamieszczono trzy teksty poświęcone życiu i działalności Profesora Henryka Dziurli. Są to: Pan Profesor Henryk Dziurla – miłośnik i obrońca sztuki nie tylko z kręgiem jezuickim związanej (s. 9–10) autorstwa Rafała Eysymontta, Zarys sylwetki naukowej Profesora Henryka Dziurli (s. 11–12) autorstwa Ryszarda Hołowni oraz Bibliografia prac dr. hab. Henryka Dziurli, profesora w Uniwersytecie Wrocławskim (s. 13–16) zestawiona przez Jakuba Dziurlę. Blok 31 artykułów konferencyjnych z zakresu kultury i sztuki związanej z Towarzystwem Jezusowym otwiera syntetyczny tekst Marka Derwicha pt. Nowożytny „nowy świat zakonny” i miejsce w nim jezuitów (s. 17–30), w którym przede wszystkim została przedstawiona sytuacja zakonów po Soborze Trydenckim, kiedy to zreformowano stare zgromadzenia, a także powołano do życia nowe. Zwrócono uwagę na centralizację organizacji zakonnej i uniformizację życia zakonników oraz scharakteryzowano sposoby ich działalności w kontekście ówczesnych oczekiwań społecznych, podkreślając szczególnie rozwój duszpasterstwa i szkolnictwa. Na tym tle starano się określić znaczenie i rolę zakonów kleryckich, przede wszystkim zaś zakonu jezuitów, który jako jedyny z tego typu zakonów rozwinął swą działalność na Śląsku. Na końcu pokrótce omówiono inne zgromadzenia kleryckie działające w Rzeczypospolitej – teatynów, pijarów, misjonarzy, filipinów, bartolomitów, marianów i redemptorystów. W artykule zatytułowanym Podstawy duchowości Towarzystwa Jezusowego (s. 31–33) ks. Jacek Siepsiak SJ przybliżył zagadnienia związane z jezuicką duchowością, której podstawą są Ćwiczenia Duchowne i Konstytucje Towarzystwa Jezusowego. Przypomniał on jedną z głównych idei Towarzystwa Jezusowego, mianowicie jednania ludzi między sobą, a także z Bogiem i Kościołem, jednocześnie uznając, że podstawowym jego posłannictwem stała się pomoc bliźnim w osiągnięciu zbawienia, któremu to celowi miały służyć także dzieła sztuki zawierające odpowiednie treści propagandowe. * Praca naukowa finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „Narodowy Program Rozwoju Humanistyki” w latach 2012–2016. Scientific work financed by the Ministry of Science and Higher Education under the name of the “National Programme for the Development of Humanities” in the years 2012–2016. 372 Artykuły recenzyjne i recenzje Charakter historyczny mają dwa następne teksty – Placówki jezuickie na Śląsku do 1740 roku ks. Zdzisława Leca (s. 35–40) i Skład osobowy prowincji śląskiej oraz przyszłość zawodowa jej członków Kateřiny Bobkovej-Valentovej (s. 41–46). W pierwszym z nich położono szczególny nacisk na dzieje kolegiów jezuickich we Wrocławiu, Kłodzku, Opawie, Nysie, Głogowie, Żaganiu, Świdnicy, Opolu oraz Legnicy. W drugim zaś ukazano zmiany, jakie dokonywały się w prowincji śląskiej i czeskiej od roku 1755 (czyli od momentu wydzielenia się prowincji śląskiej). Omówiono też przyczyny tej nowej sytuacji i scharakteryzowano (głównie na podstawie archiwalnych katalogów osób) politykę personalną zakonu i możliwości rozwoju karier jego członków. Podkreślono także różnice pomiędzy obiema prowincjami, przejawiające się m.in. tym, że na Śląsku, w przeciwieństwie do prowincji czeskiej, różnorodne funkcje sprawowała często jedna osoba oraz że jezuitom powierzano też opiekę nad parafiami (co oczywiście wiązało się ze stosunkowo małą liczbą jezuitów w prowincji śląskiej). Celem wartościowej publikacji Bogusława Czechowicza pt. Zanim powstała Silesia Jesuitica. Śląsk w dziele „Miscellanea historica Regni Bohemiae” Bohuslava Balbina (1621–1688) (s. 47–54) jest analiza poziomu wiedzy śląskoznawczej (także w kręgu jezuickim) zawartej w monumentalnym dziele Bohuslava Balbina. Okazuje się, że ów słynny historyk posiadał stosunkowo skromną znajomość problematyki Śląska. Co więcej, B. Czechowiczowi udało się wydobyć na kartach omawianego dzieła wiele błędów i przemilczeń. W artykule Jezuici – mity, stereotypy i schematy w sztuce (s. 55–65) Jan Wrabec przedstawił najpopularniejsze stereotypy w postrzeganiu działalności jezuitów (nazwane: 1. „luźna moralność”, czyli: „cel uświęca środki”; 2. akomodacja, inkulturacja, dialog; 3. po stronie władzy; 4. po stronie suwerennego ludu), przy czym z przykładów zaczerpniętych z historii i kultury Śląska wydobył swoistą dwoistość czy też paradoksy w ocenie Towarzystwa Jezusowego. Stereotypy rozważane w podrozdziałach układają się więc w pary antynomiczne. Z jednej strony z zakonem kojarzono przemoc w nawracaniu, różnorodne naciski, działalność pozakulisową, z drugiej zaś – umiejętność porozumienia i wtopienia się w lokalny koloryt danych regionów. Kolejna antynomia to opowiadanie się jezuitów po stronie panujących (w kontekście Śląska – Habsburgów), przy jednoczesnym docenianiu społeczności, co przejawiało się m.in. w masowym duszpasterstwie i w umożliwianiu szerszym kręgom ludności zdobywania wiedzy. Anna Jezierska w artykule pt. Retoryka w sztuce wrocławskich jezuitów (s. 67–73) przyjrzała się związkom retoryki i sztuk plastycznych. Po ogólnym wprowadzeniu w problematykę retoryki skupiła się na ukazaniu zasług jezuitów dla jej rozwoju. W końcowej partii tekstu omówiła kilka ciekawych realizacji rzeźbiarskich i malarskich we wrocławskim zespole jezuickim wykorzystujących zasady retoryki. Chodzi tu o rzeźbę św. Ignacego Loyoli w niszy ponad wschodnim wejściem do Gmachu Głównego Uniwersytetu Wrocławskiego i rzeźbę cesarza Józefa I w Auli Leopoldinie, w których (...truncated)