"Historia kościoła katolickiego na Śląsku. T. III : Czasy nowożytne, cz. 4 (1914-1945)", Józef Mandziuk, Warszawa 2010 : [recenzja]

Mieczysław Kuriański "Historia kościoła katolickiego na Śląsku. T. III : Czasy nowożytne, cz. 4 (1914-1945)", Józef Mandziuk, Warszawa 2010 : [recenzja] Saeculum Christianum : pismo historyczno-społeczne 18/1, 253-264 2011 R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A Saeculum Christianum 18 (2011) nr 1 Ks. Józef M a n d z i u k, Historia Kościoła katolickiego na Śląsku. T. III: Czasy no wożytne, cz. 4 (1914-1945). Wydawnictwo UKSW, Warszawa 2010, ss. 497. Obecny tom, który ujrzał światło dzienne, wzbogacił niewątpliwie historiografię polską w zakresie dziejów Kościoła katolickiego, funkcjonującego od przeszło tysiąca lat na ziemi śląskiej. Nowa cegiełka, wbudowana w gmach historii kościelnej, jest owocem trudu ks. prof. dra hab. Józefa Mandziuka, wieloletniego pracownika naukowego UKSW w Warszawie. Jego pasja poznawcza łączy się nierozerwalnie z determinacją i pracowitością. Dzięki tym zaletom charakteru możemy cieszyć się wielotomową monografią, znajdującą się jeszcze in statu fieri. Autor, mimo że na co dzień przebywa w Warszawie, nie zdradził swojej małej ojczyzny – Śląska. Powraca zawsze do niej w rozmowie, we wspomnieniach – słowem i piórem. O rodzimych korzeniach mówi dobrze. Trzeba powiedzieć, iż treści zawarte w wydanej pozycji dotykają czasem nas współczesnych, zwłaszcza naszych nie zabliźnionych dotąd tu i ówdzie ran. Taki stan rzeczy intryguje, trzyma w napięciu czytelnika podczas lektury, równocześnie nasuwa już zawczasu zasadnicze pytania: Czy piszący, posługując się warsztatem historycznym, przedstawi kontrowersyjne tematy sine ira et studio? Jak ujmie trudne problemy? Czy jednych nie przerysuje, a drugich nie potraktuje zbyt pobieżnie? Po dokładnym zapoznaniu się z pracą zniknęły wszelkie wątpliwości w tym względzie. Profesor przeszedł suchą nogą przez wzburzone wody historii. Albowiem zaprezentował bogatą faktografię i przedstawił wyważone stanowisko w ocenie osoby ks. kard. Adolfa Bertrama oraz innych osób duchownych – to wszystko budzi ze wszech miar uznanie i szacunek dla Autora. Mamy więc do czynienia z ujęciem zagadnienia secundum arcana historiae. Recenzowana książka liczy zaledwie jeden rozdział, za to bogaty w wydarzenia dziejowe z okresu dwóch ostatnich wojen światowych oraz międzywojnia. Tytuł brzmi: Rządy kardynała Adolfa Bertrama (1914 – 1945). Praca została podzielona na 23 większe jednostki tematyczne – paragrafy, o różnej długości tekstu: 1. Sprawy społeczne, ekonomiczne, kulturalne i religijne na Śląsku w latach międzywojennych (s. 11 – 58); 2. Nowe granice diecezji wrocławskiej (s. 58 – 81); 3. Powstanie metropolii wrocławskiej (s. 81 – 84); 4. Postać kardynała Adolfa Bertrama – arcybiskupa – metropolity wrocławskiego (s. 84 – 97); 5. Biskupi pomocniczy (s. 97 – 102); 6. Centralne urzędy kurialne (s. 102 – 106); 7. Znaczenie kapituły katedralnej (s. 106 – 111); 8. Duchowieństwo diecezjalne (s. 111 – 122); 9. Monastycyzm w (archi)diecezji wrocławskiej w latach 1914 – 1945 (s. 122 – 217); 10. Śląscy misjo- 254 RECENZJE I OMÓWIENIA [2] narze w czasach nowożytnych (s. 218 – 236); 11. Kościelne struktury administracyjne (s. 236 – 245); 12. Budownictwo sakralne (s. 245 – 258); 13. Cmentarze katolickie (s. 258 – 265); 14. Duszpasterstwo parafialne (s. 265 – 298); 15. Problemy duszpasterskie wśród robotników zarobkowych, przymusowych i jeńców wojennych (s. 298 – 305); 16. Śląscy duszpasterze polonijni (s. 305 – 312); 17. Wrocławskie synody diecezjalne (s. 312 – 315); 18. Problematyka szkolno-wychowawcza (s. 315 – 331); 19. Organizacje kościelne (s. 331 – 348); 20. Caritas (archi)diecezjalna (s. 348 – 352); 21. Sytuacja śląskiego protestantyzmu. Początki ekumenizmu (s. 352 – 362); 22. Ludność żydowska na Śląsku w czasach pruskich (s. 362 – 378); 23. Bohaterowie śląskiego katolicyzmu doby nowożytnej (s. 278 – 405). Niektóre paragrafy są rozbudowane i posiadają mniejsze jednostki tematyczne (podpunkty). Przedstawiona tematyka jest ciekawa i bardzo różnorodna. Walor naukowy pracy podnoszą takie elementy, jak: bogaty załącznik w postaci spisu źródeł i opracowań, indeks osobowy i indeks miejscowości, wykaz tabel, mapa archidiecezji oraz spis treści w języku niemieckim. Pierwsza wojna światowa pociągnęła za sobą wiele negatywnych skutków. Front oraz rozwój przemysłu zbrojeniowego były przyczyną narastającego braku siły roboczej. Zaczęto przymusowo zatrudniać kobiety i robotników młodocianych (dane podano w procentach). W miarę zaangażowania wojennego Niemiec pogłębiał się kryzys w zaopatrzeniu. Obowiązywał system kartkowy na towary, nie wyłączając oczywiście żywności, odzieży i obuwia. Panowała drożyzna. Wiele obiektów sakralnych zamieniono na szpitale wojskowe, magazyny, hale produkcyjne. W klasztorach zainstalowano lazarety, gdzie najczęściej bracia zakonni i siostry zakonne niosły pomoc medyczną i duchową rannym żołnierzom. Z wież kościołów zdejmowano dzwony na cele zbrojeniowe. „Narody czują, że ziemia chwieje się im pod nogami, i wszystkie umysły przygnębia przeczucie, że z okropnych boleści wojny musi się zrodzić czas i świat zupełnie nowy” (s.16) – tak pisali współcześni. Oczywiście powstał świat nowy, ale z upływem czasu bardzo okrutny. W 1918 r. nastąpiło zawieszenie broni, rok później podpisano traktat wersalski. Niemcy zostały upokorzone, utraciły szereg terytoriów i obciążono je spłatami olbrzymich odszkodowań wojennych. Wszędzie zaglądały bieda i kryzys gospodarczy. Niepokoje społeczne, ruchy rewolucyjne ogarnęły cały kraj. 31 VII 1919 r. Zgromadzenie Narodowe w Weimarze ogłosiło Konstytucję Republiki Weimarskiej. W myśl ustawy zasadniczej nastąpił częściowy rozdział Kościoła od państwa, ale katolicy mogli spełniać dość swobodnie swoje obowiązki religijne. Doszło do normalizacji stosunków między Stolicą Apostolską a Niemcami (1920 r. – nuncjatura w Berlinie i ambasada niemiecka przy Watykanie; 1929 r. – konkordat z Prusami). Wskutek zapaści gospodarczej szerzyły się w społeczeństwie niezadowolenie i frustracja. Do głosu dochodziły radykalne partie lewicowe. W 1920 r. powstała Narodowa Socjalistyczna Niemiecka Partia Robotnicza (NSDAP) pod kierownictwem Adolfa Hitlera. Nastąpiła eskalacja brutalizacji życia zbiorowego. Kryzys ekonomiczny dawał się we znaki i podkopywał stabilność Republiki Weimarskiej, a apogeum nastąpiło w 1929 r. Na fali niepokojów społecznych (bezrobocie, mordy [3] RECENZJE I OMÓWIENIA 255 polityczne) wzeszła gwiazda przywódcy partii nazistowskiej, który 30 I 1933 r. został kanclerzem III Rzeszy. W jego programie politycznym znalazły się takie idee, jak: rewizja traktatu wersalskiego, stworzenie Rzeszy Wielkoniemieckiej, nacjonalizm i rasizm. Wszędzie powstawały komórki partyjne NSDAP, ulicami miast wieczorami maszerowali z pochodniami i śpiewem zwolennicy führera. Hitler, sprawując władzę, nie przebierał w środkach. Sięgnął zaraz po nadzwyczajne pełnomocnictwa po zainscenizowanym pożarze Reichstagu (27 II 1933); przeciwników politycznych eliminował z życia publicznego (więzienie, mord). Na Tarnogaju we Wrocławi (...truncated)