Postacie śląskiego Kościoła katolickiego w czasach nowożytnych (c.d.)

Józef Mandziuk Postacie śląskiego Kościoła katolickiego w czasach nowożytnych (c.d.) Saeculum Christianum : pismo historyczno-społeczne 18/2, 117-167 2011 Saeculum Christianum 18 (2011) nr 2 Ks. JÓZEF MANDZIUK POSTACIE ŚLĄSKIEGO KOŚCIOŁA KATOLICKIEGO W CZASACH NOWOŻYTNYCH (C. d.) NUNCJUSZ ACHILLES RATTI – KOMISARZ PAPIESKI D/S PLEBISCYTU NA ŚLĄSKU Po zakończeniu I wojny światowej upadły trzy główne mocarstwa europejskie: carska Rosja, cesarskie Niemcy i austriacka dynastia Habsburgów. Powstały nowe państwa, a niektóre terytoria uzyskały nowy podział. Wśród nich była ziemia śląska. 20 I 1919 r. wszedł w życie traktat wersalski, który przyznawał Polsce część dolnośląskich okręgów: Góra Śląska, Milicz, Namysłów i Syców. Francja i Stany Zjednoczone poparły też polskie roszczenia do całego Górnego Śląska. Jednak protest Anglii doprowadził do podjęcia decyzji o przeprowadzeniu plebiscytu, od którego uzależniono państwową przynależność Górnego Śląska. Celem jego przygotowania i zorganizowania przybyła w lutym na Górny Śląsk angielsko-francusko-włoska Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa, na czele której stał francuski generał Henryk Le Rond. Komisji towarzyszyły oddziały wojsk francuskich i włoskich, a po pewnym czasie i angielskich. Na siedzibę Komisji wybrano Opole. Natomiast jej celem było otrzymanie na terenie plebiscytowym porządku i spokoju. Rozpoczęła się gorączkowa akcja propagandowa, do której Niemcy wciąg nęli wszystkie instytucje i organizacje. Ze strony polskiej działały setki ofiarnych działaczy zarówno ze Śląska, jak i przybysze z innych ziem polskich. Na czele Polskiego Komitetu Plebiscytowego stanął Wojciech Korfanty, urzędujący w hotelu „Lomnitz” w Bytomiu. Na terenie plebiscytowym coraz bardziej szalał terror niemieckich bojówek, ochranianych przez policję bezpieczeństwa „Sipo”. Teren plebiscytowy znajdował się na terytorium diecezji wrocławskiej. W akcję plebiscytową włączyło się duchowieństwo śląskie. Kardynał Bertram pisał w liście do kleru z 24 VI 1919 r.: „Nikt nie może mi wziąć za złe, że nale- 118 Ks. JÓZEF MANDZIUK [2] żąc od pięciu lat do Śląska z całego serca pragnę, aby Górny Śląsk, tak bogaty w skarby ziemi i obdarzony ludnością liczną i oddaną Kościołowi Świętemu, pozostał nadal w związku, który łączy go od wieków z resztą Śląska”. Z tego powodu strona polska wysunęła wobec Stolicy Apostolskiej żądanie, aby teren plebiscytowy został wydzielony spod jurysdykcji biskupa wrocławskiego i powierzony specjalnemu administratorowi apostolskiemu. I rzeczywiście, 20 III 1920 r. papież Benedykt XV mianował nuncjusza w Polsce Allilesa Rattiego specjalnym delegatem d/s plebiscytu. Przybył on do Opola, lecz jego współpraca z kardynałem Bertramem układała się opornie. Ratti słał doń pisma w sprawach kościelnych, a on nie dawał mu żadnych odpowiedzi. Co więcej, kardynał podjął zamiar odbycia wizytacji kanonicznej na terenie plebiscytowym, do której jednak nie doszło. Do ordynariusza wrocławskiego dochodziły wieści o dużej aktywności polskich księży, którzy przybywali na teren plebiscytowy i prowadzili akcje na rzecz Polski w niektórych parafiach. Pod wpływem kilku księży – hakatystów i księcia von Halzfeld und zu Trachenberg, niemieckiego pełnomocnika na terytorium plebiscytowym, oraz prawdopodobnie mając poparcie nuncjusza monachijskiego Pacellego, kardynał wrocławski wydał 21 XI 1920 r. głośne rozporządzenie, zabraniając duchowieństwu udziału w politycznych akcjach związanych z plebiscytem bez zezwolenia miejscowego proboszcza. Komisarz Ratti nie był poinformowany o rozporządzeniu i był nim mocno wzburzony. Pociągnięcie Bertrama wywołało fale protestów, jako przeciwne polskiej racji stanu, gdyż ok. 75 % proboszczów obszaru plebiscytowego było nastawione proniemiecko. Na skutek tych protestów papież Benedykt XV mianował nowego komisarza kościelnego w osobie ks. Jana Baptysty OgnoSerra. Niestety nie był on przychylnie nastawiony do Polaków i sam wydał dekret, zabraniający sub grave duchowieństwu jakiejkolwiek działalności politycznej na terenach plebiscytowych. Tuż przed plebiscytem zabrał głos jeszcze raz kardynał Bertram, mówiąc: „Jako Niemiec życzę sobie naturalnie, aby rezultat plebiscytu wypadł pomyślnie dla Niemiec oraz dla przyszłości kultury na Górnym Śląsku”. Taka postawa biskupa wrocławskiego pochodzenia niemieckiego nie mogła budzić zdziwienia. Plebiscyt odbył się 20 III 1921 r., a jego wyniki były następujące ogółem głosowało 97,2% uprawnionych za Polską – 40,4%, a za Niemcami – 59,6%. Generalnie prawie we wszystkich miastach Niemcy zdobyli zdecydowana przewagę nad Polakami. Zaistniała sytuacja spowodowała wybuch III powstania śląskiego, poprzedzonego strajkiem generalnym. Największa bitwa rozegrała się w dniach 21-27 V 1921 r. w rejonie Góry Świętej Anny. W wyniku powstania Rada Ambasadorów 20 X 1921 r. przyznała Polsce jedną trzecią obszaru Górnego Śląska z Katowicami i Chorzowem. Konwencja Genewska z 15 V 1922 r. zapewniała na 15 lat prawa mniejszości polskiej w Niemczech [3] POSTACIE ŚLĄSKIEGO KOŚCIOŁA KATOLICKIEGO 119 i niemieckiej w Polsce: prawo swobodnego używania języka ojczystego, równy dostęp do urzędów publicznych oraz prawo zakładania stowarzyszeń i prowadzenia szkół. W przygotowaniu plebiscytu wzięło udział 98 księży z diecezji wrocławskiej i spoza Śląska. Trzech z nich poniosło śmierć z rąk bojówkarzy niemieckich. Wielu uczestniczyło w powstaniach śląskich, pełniąc obowiązki kapelanów. Większość doczekała się wybuchu wojny w 1939 r. Kilku z nich uciekło za granicę, 21 przebywało w obozach koncentracyjnych, 16 straciło życie. Ci śląscy duchowni zapłacili wysoką cenę za przyłączenie części Górnego Śląska do Polski. KS. PRAŁAT JAN KAPICA – DELEGAT BISKUPI NA POLSKIM GÓRNYM ŚLĄSKU Wraz z zakończeniem I wojny światowej powstał problem kościelnego usamodzielnienia się Górnego Śląska. Już 30 XI 1918 r. Centralna Rada Ludowa wysunęła projekt utworzenia książęco-biskupiej delegatury dla Górnego Śląska. Przeciwny był temu biskup wrocławski, a Stolica Apostolska – pod jego wpływem – stała na stanowisku „bezparcelacyjnym”. Następujące po sobie wypadki spowodowały, że Bertram 18 X 1921 r. wezwał do Wrocławia ks. Jana Kapicę i zakomunikował mu zamiar utworzenia górnośląskiej delegatury, z polskim „komisarzem w charakterze wikariusza generalnego”. Odpowiedni dekret kurialny wielce zaskoczony proboszcz tyski otrzymał trzy dni później. Nowo mianowany delegat biskupi pochodził z Miedźnej k. Pszczyny, gdzie urodził się 2 II 1866 r. w rodzinie Jana i Anny z d. Janyg. Nauki z zakresu szkoły średniej pobierał w Bielsku i Pszczynie, a studia teologiczne odbył we Wrocławiu, przyjmując 15 VI 1892 r. święcenia kapłańskie. Pełnił obowiązki wikariusza w Gierałtowicach i Siemianowicach, gdzie reaktywował Towarzystwo św. Alojzego, mające wkrótce ok. 1000 członków. W 1894 r. przeniósł się do Berlina, gdzie duszpasterzował również wśród tamtejszej Polonii. Już wtedy dał się poznać jako niepospolity mówca. W 1898 r. powrócił na Górny Śląs (...truncated)