Sprawozdanie z międzynarodowej konferencji „Człowiek i Wszechświat – Wschód, Zachód, Południe”

Semina  Scientiarum Nr 11 2012 Sprawozdanie z międzynarodowej konferencji „Człowiek i Wszechświat – Wschód, Zachód, Południe” W dniach 22-23 czerwca 2012 roku odbyła się międzynarodowa konferencja „Człowiek i Wszechświat – Wschód, Zachód, Południe”, zorganizowana przez s. dr hab. Teresę Obolevich BDNP, ks. dr. Roberta Janusza SI oraz dr. hab. Krzysztofa Pawłowskiego. Uczestników konferencji gościła Akademia Ignatianum (dawniej Wyższa Szkoła Filozoficzno-Pedagogiczna Ignatianum) w Krakowie, przy wsparciu finansowym Fundacji Templetona, zaś patronat objął dziekan Wydziału Filozoficznego ks. prof. Ignatianum Józef Bremer SI. Wydarzenie miało charakter interdyscyplinarny i przyciągnęło licznych słuchaczy w różnym wieku i o rozmaitych zainteresowaniach. Zaprezentowane referaty pozwoliły publiczności zapoznać się z tym, na jak wielu poziomach złożoności (redukcji) można badać Wszechświat i jego wyjątkowych mieszkańców – ludzi. Tematyka odczytów obejmowała zarówno nauki ścisłe, jak filozofię i teologię, a prelegenci, choć skoncentrowani na problematyce, w której się wyspecjalizowali, byli otwarci na rozmaite źródła, powiązania oraz implikacje dyskutowanych kwestii, a szczególnie na zagadnienie obrazu świata, paradygmatu czy też światopoglądu. Konferencja rozpoczęła się referatami, które wygłosili zaproszeni goście z Włoch: dr Ileana Chinnici, członkini Międzynarodowej Unii Astronomicznej i pracowniczka Obserwatorium Astronomicznego w Palermo oraz ks. prof. Cesare Giraudo SI, pracownik Południowowłoskiego Papieskiego Wydziału Teologicznego. Dr Chinnici zaprezentowała referat zatytułowany „Astronomia Sprawozdania  189 e visioni del mondo” („Astronomia i wizje świata”). Badaczka w interesujący sposób opowiedziała, jaki wpływ na naukowe obserwowanie nieba oraz na stosowane narzędzia obserwacyjne miała ewolucja teorii i przemiany konceptualne (i vice versa). Ks. prof. Cesare Giraudo SI, czerpiąc z własnego doświadczenia pobytu na Madagaskarze, przybliżył słuchaczom w referacie „Se Matteo Ricci fosse sbarcato in Madagascar. . . ” („Gdyby Mateo Ricci osiadł na Madagaskarze. . . ”) obraz świata, jaki mają mieszkańcy tej wyspy. W swoim wystąpieniu uwzględnił szczególnie rolę mitu o stworzeniu i obrzędu pojednania oraz więzi z rodziną, klanem, naturą, a także ze Stwórcą. Inspirując się wrażliwością i sukcesem misjonarskim Mateo Ricciego SI, ks. prof. Giraudo zastanawiał się, jaka byłaby najlepsza metoda komunikacji między kulturą Madagaskaru a kulturą chrześcijańską. W dalszej kolejności zaprezentowane zostały referaty organizatorów konferencji, które rozpatrywały kwestię obrazu świata z perspektywy historycznej. Dr hab. Krzysztof Pawłowski w swoim odczycie „Starożytna myśl indyjska wobec Kosmosu” przypomniał elementy światopoglądu wedyjskiego, a przede wszystkim hymn o początku świata z Rygwedy. Jedność człowieka i kosmosu została podkreślona w powedyjskim tekście egzegetycznym Puruszasutra o stworzeniu świata z części ciała pierwotnego Antroposa, przywołanym przez Pawłowskiego w celu uwydatnienia rytualnego zapośredniczenia kontaktu człowieka (mikrokosmosu) z makrokosmosem. W ramach hinduizmu rola cielesności w poznaniu jest wyjątkowa, dotyczy to także poznania prapoczątku, o którym nawet bogowie nie mieli wiedzy, ponieważ jest ono osiągalne wyłącznie na drodze praktyki jogi. S. dr hab. Teresa Obolevich i ks. dr Robert Janusz w swoich wystąpieniach przybliżyli publiczności średniowieczny sposób myślenia o świecie i człowieku. S. dr hab. T. Obolevich w referacie zatytułowanym „Człowiek jako mikrokosmos wg Hildegardy z Bingen” zaprezentowała poglądy Hildegardy z Bingen, XII-wiecznej mniszki, badaczki przyrody, mistyczki i filozofki. Myślą przewodnią dociekań Hildegardy była kwestia badań nad człowiekiem, 190 | Sprawozdania w którym reszta stworzeń i cały świat się zawiera. Fakt ten – jak podkreśliła s. dr hab. Obolevich – stawia tę uczoną w szeregu prekursorów renesansu. Hildegarda, inspirując się Platonem, Boecjuszem oraz prawdopodobnie Szkołą z Chartres, opisywała w swych dziełach ład świata stworzonego przez Boga: kosmos o idealnym kształcie sferycznym, opisywalny za pomocą matematyki, w którego centrum stoi człowiek, a jego obowiązkiem etycznym jest zachowywanie harmonii obecnej w otoczeniu. Prelegentka szczegółowo przedstawiła antropologię Hildegardy. Zdaniem XII-wiecznej badaczki istota ludzka składa się z tych samych elementów-żywiołów, co cały kosmos: cielesność reprezentuje ziemię, psychika wodę, intelekt ogień, a zmysł wewnętrzny czy też sumienie składa się z powietrza. Poglądy te stały się fundamentem medyczno-dietetycznego systemu autorstwa Hildegardy, popartego dokonaną przez nią klasyfikacją roślin. S. dr hab. Obolevich zaznaczyła, że działalność Hildegardy nie miała precedensu w jej ojczyźnie. Jako że Hildegarda żyła dużo wcześniej niż Albert Wielki, można ją uznać za pierwszą niemiecką badaczkę przyrody, co jest tym bardziej zdumiewające, jeśli weźmie się pod uwagę, że tworzyła przed wielką recepcją arystotelizmu. Ks. dr Robert Janusz, odwołując się do średniowiecznych dociekań dotyczących oddziaływań magnetycznych, rozwinął bardziej ogólną refleksję na temat kondycji współczesnej kosmologii. Prelegent w swoim odczycie „Średniowieczna kosmologia magnetyczna” przypomniał, że przed Newtonem dość powszechnie uważano magnetyzm za główną siłę działającą w kosmosie i często rozumiano ją na sposób magiczny. Ks. dr R. Janusz poświęcił najwięcej uwagi postaci żyjącego w XIII w. Petrusa Peregrinusa, fizyka i astronoma, autora niezwykle popularnego w późnym średniowieczu dzieła Epistola de magnete. Uczony ów wierzył, że magnes został utworzony na podobieństwo nieba, w którym istnieją dwa punkty, a wokół nich obraca się cała sfera niebieska. Prelegent zaznaczył, że idee Peregrinusa odzwierciedlają zasadę nazywaną humorystycznie „π in the sky” – chodzi o typową dla nauki sprzed epoki mechanicyzmu holistyczną zasadę refleksji nad rzeczywistością, Sprawozdania  191 uwzględniającą powiązania nieba, ziemi i człowieka. Peregrinus nazywał miernymi filozofami tych, którzy sądzili, że moc magnesu pochodzi z ziemi i był absolutnie przekonany, że badacz magnetyzmu musi być dobrym astronomem, ponieważ ruchy nieba odzwierciedlają to, jak Bóg wpaja światu swe prawa. Ks. dr R. Janusz ukazywał paralele między kosmologią dawną a współczesną, podkreślając, że obecnie, czyli w czasach, gdy nauka zdaje się nieskończenie rozczłonkowywać na subdyscypliny i klasyfikacje (niejednokrotnie sztuczne i sztywne), kosmologia ponownie coraz bardziej zbliża się do filozofii. Badania w dziedzinie kosmologii zdradzają potrzebę posiadania ujednoliconego obrazu całości rzeczywistości, demaskując jednocześnie niezdolność nauk empirycznych do osiągnięcia wiedzy absolutnej oraz skłaniając wielu uczonych do włączenia w swój obraz świata religijnej perspektywy, co prelegent ocenił bardzo pozytywnie. Kolejny referat obejmował zagadnienie antycznego, lecz już schrystianizowanego, obrazu świata, a omawia (...truncated)