SÖZLÜ KOMPOZİSYON, YAZILI KOMPOZİSYON VE YEDİ HARF HADİSİ

Atatük Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı: 42 ● Erzurum 2014 SÖZLÜ KOMPOZİSYON, YAZILI KOMPOZİSYON VE YEDİ HARF HADİSİ (*) Yasin DUTTON (**) - Çev. Nazife Nihal İNCE (***) ÖZ Kur’ân-ı Kerîm’in yedi harf üzere (‘alā sab‘ati aḥruf ) indirildiğini bildiren meşhur hadis, islamiyetin erken dönemlerinde Kur’an metnine ait belirli sayıdaki kıraat farklılıklarının meşru, daha doğrusu normal, kabul edildiğini gösterir. İslamiyet’in ilk dönemlerinde var olan bu serbestliğin daha sonra halife Osman’ın (r.a.), sahabenin de onayını alarak Müslümanları Kur’an metninin tek yazım biçiminde (rasm) birleştirme kararıyla daraltıldığı görüşü geleneksel âlimler arasında hâkimdir. Her ne kadar bu yazım biçimi bilinen yedi, on v.b. birçok kıraat şekline açık olsa da sınırlayıcı olduğuna hükmedilmiştir. Bu makalede, yedi harf hadisi hakkındaki çeşitli yorumların yanı sıra hadis, tefsir, kıraat literatüründe yer alan standart dışı kıraatlere dair referansları da ele alarak bu metinsel çeşitliliğin halife Osman’ın (r.a.) kararından önceki ve sonraki durumu hakkında net bir fikir oluşturmayı amaçlıyoruz. Aynı zamanda, sözlü kompozisyon araştırmalarının (bilhassa Homer geleneği ile ilgili araştırmaların) * Bu makale Oxford University Journal of Islamic Studies dergisi, yıl 2012, cilt 23, Sayı 1’de Orality, Literacy and the ‘Seven Ahruf Hadith’ başlığıyla yayınlanan çalışmanın çevirisidir. Yazarın kullandığı transkripsiyon alfabesine azami ölçüde sadık kalmaya çalıştık. Bununla birlikte okuma kolaylığı sağlamak amacıyla italik ibarelerin dışında kalan kelimelerde: a- seslendirme açısından tükçede karşılığı olan bazı harfleri (örneğin:j yerine c veya çift harf yerine tek harf ) kullanmayı b-türkçe telaffuzunu dikkate alarak bazı isimlerde a/e ve ı/i e sesleri arasında geçiş yapmayı c- ülkemizdeki ilahiyat çevrelerinde tanıdık olan şahıs isimleri ile eser künyelerinde yer alan bazı basım yerlerini transkripsiyona dâhil etmemeyi uygun gördük. ** Cape Town Üniversitesi, Yazarın notu: bu makalenin ilk müsveddelerini 30-31 Temmuz 2009’da Stanford Üniversitesi, İslami Araştırmalar ve Stanford İnsani İlimler Merkezinin Abbasi Programı himayesinde gerçekleştirilen Kur’anın Erken Dönem Tarihi ile İlgili Kanıtlar konulu konferans serisinde sunmuştum. Konferansın organizatörlerine, bilhassa Behnam Sadeghe’ye, davetleri ve konferansla ilgili her konuda sağladıkları kolaylıklar için; aynı şekilde Ali Laraki, Abdalhaqq Bewley, Habib Bewley ve Adnan Ebrahim hocalara ve isimsiz JIS (Journal of Islamic Studies) eleştirmenlerine, bu makaleyi geliştirmemi sağlayan tenkit ve önerileri için minnettarlığımı bildirmek isterim. Burada beyan edilen görüşlerin sorumluluğu, tabii ki, tamamıyla şahsıma aittir. *** Yrd. Doç. Dr., Akdeniz üniversitesi İlahiyat Fakültesi 330 Yasin DUTTON - Çev. Nazife Nihal İNCE verilerini Kur’ān metniyle ilgili bilgilere uygulamak suretiyle klasik kaynaklarda nasıl bir tablonun ortaya çıktığını göstermeyi hedefliyoruz. Bu doğrultuda, başlangıçta var olan çok biçimli sözlü kıraati, (bu örnekte ‘yedi harf ’) bir sözlü kompozisyon örneği olarak; sonradan ileri seviyede tek biçimli yazılı metin haline getirilen (er-resm el-‘Osmānī veya el-maṣāḥif el-‘Osmāniyye olarak bilinen) Kur’ān metnini, belirli bir seviyede çok biçimlilik devam etse de(yedi, on v.b. kıraatler gibi), bir yazılı kompozisyon örneği olarak önereceğiz. Son olarak bu incelemelerin ışığında çağdaş Avrupa-Amerikan Kur’ān bilimleri çalışmalarını değerlendireceğiz. Anahtar Kelimeler: Harf, Kıraat, Mushaf, Çok biçimlilik. ABSTRACT Orality, Literacy and The ‘Seven Ahruf Hadith’ The well known ḥadīth that the Qur’ān was revealed according to sevenaḥruf (‘alā sab‘ati aḥruf) indicates that a certain amount of variation in the text of the Qur’ān was considered legitimate, indeed normal, in the earliest days of Islam. The dominant view among traditional scholars is that this initial allowance was then reduced by the decision of the Caliph ‘Uthmān, with the agreement of the Companions, to unify the community on one textual skeleton (rasm), albeit allowing for various ‘readings’ (qirā’āt), such as those of the Seven, the Ten, etc., within the confines of this rasm. In this article, we consider the various traditional interpretations of the ‘seven aḥruf ’ ḥadīth, alongside the numerous references to non-standard variant readings in the ḥadīth, tafsīr and qirā’āt literature, to gain a clearer idea of the nature of this textual variation both before and after ‘Uthmān’s decision. At the same time, we aim to apply the insights gained from orality studies (particularly work done on the Homeric tradition) to show how the picture outlined in the traditional sources suggests an oral recitation (qur’ān) with an initial degree of multiformity (in this instance, ‘seven aḥruf ’), such as is characteristic of oral texts, which is then presented in a written version (known as al-rasm al-‘Uthmānī or al-maṣāḥif al-‘Uthmāniyya) which has a much greater degree of uniformity, such as is characteristic of written texts, although a degree of multiformity is nevertheless maintained (the Seven/Ten Readings, etc.). Finally, we consider the course of recent Euro-American scholarship on the Qur’ān in the light of these observations. Keywords: Harf/Ahruf, Readings, Mushaf, Multiformity. SÖZLÜ KOMPOZİSYON, YAZILI KOMPOZİSYON VE YEDİ HARF HADİSİ 331 Giriş Kur’ân-ı Kerîm’in, Hz. Peygamber (s.a.v.) döneminden günümüze dek sadakatle aktarılmış –önce sözlü sonra söz ile birlikte yazıyla- Allah’ın değişmez kelamı olduğu; Kur’ân’ı Allah’ın kelamı olarak kabul etmenin inanç gereği olduğu ve bir harfini dahi -bu bağlamda harfi alfabe harfi olarak çevirdik, ancak ileride göreceğimiz gibi başka anlamları da vardır- inkâr edenin kâfir addedileceği Müslümanlarca bilinmektedir. Kur’ân-ı Kerîm’in günümüzdeki yazılı halinin halife Hz. Osman (r.a.) döneminden kalma olduğu; sonraları resm-i Osmânî adını alan bu yazılı formun Hz. Osman (r.a.) tarafından oluşturularak muhtemel diğer yazılı formları bertaraf etmek üzere “resmî biçim” niteliğinde İslam beldelerine gönderildiği de yine Müslümanlarca çok iyi bilinmektedir. Hz. Osman’ın (r.a.) icraatından önceki durum ise birçoğu tarafından çok iyi bilinmemektedir. Çok iyi bilinen başka bir husus da Kur’ân’ın muteber yedi kıraati olmakla birlikte bunlardan sadece ‘Āṣım’dan (Kufeli kârî) rivayet edilen Ḥafṣ, Nāfi‘den (Medineli kârî) rivayet edilen Verş ile Kālūn ve nihayet çok yakın bir zaman öncesine kadar Ebū‘Amr’dan (Basralı kârî) rivayet edilen Dūrī kıraatlerinin İslam dünyasında yaygın olarak kullanıldığıdır. Kıraat uzmanlarının sadece yedi kıraati değil, on ve kimi zaman on dört ve daha fazla sayıdaki kıraati detaylarıyla birlikte çok iyi bilmeleri de gayet tabiidir. Yedi kıraat, bütün Müslüman otoriteler tarafından mütevatir kabul edilmiştir. Mütevatir, yalan uydurmak için bir araya gelmeleri mümkün olmayan çok sayıdaki liyakatli bir grup râvînin Hz. Peygamberden (s.a.v.) itibaren yine kendileri gibi ehil çok sayıda r (...truncated)